पौरोहित्यविभागः

Head of Department Dean of the Faculty

प्रो. रामराज उपाध्यायः
आचार्यः, पौरोहित्यविभागः

‘‘‘वयं राष्ट्रे जागृयाम पुरोहिताः’’ इति श्रुतिघोषेण श्रौतस्मार्त्तकर्मणा अनुष्ठानरूपाक्रिया पौरोहित्यशब्दाभिधेया। अग्निमीडे पुरोहितमित्यादि वेदमन्त्रेण पौरोहित्यस्य महत्ता सर्वानुष्ठानसाधकभूता वर्तते। आचार्ययास्केन ‘‘अध्वर्यु’’ शब्दव्युत्पत्तौ अध्वरं युनक्तीति अध्वर्युः ‘ध्वर’ हिंसायां धातोः न ध्वरतीति अहिंसात्मकयज्ञसम्पादनं मानवकल्याणाय कल्पते। पुरः अग्रे यजमानस्य हितं कल्याणं साधयति यः सः पुरोहितः अथवा पुः पुस्त्रिानगर्योः मण्डलस्य जनपदस्य सर्वाभीष्टकार्यसाधकः पुरोहितः तस्य च कर्म पौरोहित्यम्।

सं शितम्मे ब्रह्म संशितँ वीर्यम्बलम्।
सं शितघ्क्षत्रजिष्णु यस्याहमस्मि पुरोहितः।।

प्राचीनकालादारभ्य यज्ञानुष्ठानादि कार्याणि पुरोहितेनैव सम्पद्यते। वेदप्रतिपादित ज्ञानकाण्डकर्मकाण्डोपासनाकाण्डेषु पौरोहित्यविभागे कर्मकाण्डोपासनाकाण्डयोरध्ययनाध्यापनस्य प्राचुर्यता परिलक्ष्यते।

पौरोहित्य कर्मसम्पादनेन मानवशरीरं शुद्ध सुसंस्कृतं परिमार्जित`च भवति। सुसंस्काराणां तादृशो व्यवहारो न दृश्यते यथा शस्त्रेषु प्राप्यते। पौरोहित्य प्रभावः जन्मजन्मान्तरदिग्दिगन्तविस्तृतः। शास्त्राप्रतिपादित संस्काराणामनुष्ठानेन मानवशरीरः पूतपवित्राकल्षमरहितो भवति।

साम्प्रतिके समाजे अज्ञानवशात् संस्काराणां सम्पादनं न्यूनं दृश्यते,

तस्मादधेतोः समाजकल्याणाय गर्भाधनादिसंस्काराणां पूर्त्तये पौरोहित्य-विभागः नित्यशः प्रयासरतो विद्यते। गर्भाधन पुंसवनसीमन्तोन्नयनजातकर्मनामकरणान्नप्राशनकर्णवेधमुण्डनोपयनविवाहादि संस्कारेषु पुरोहितस्य मुख्यानि कर्माणि भवन्ति। एतदतिरिक्तं श्राद्धम्, व्रतम्, प्रायश्चित्तम्, शान्तिः, प्रतिष्ठा, उत्सर्गादिक्रियाणां विविधसोपानं पौरोहित्यविभागेनाध्ययनाध्यापनरूपेण प्रायोगिकेण च सम्पाद्यते।

ऐहिकामुष्मिकफलसाध्नहेतुभूता साधकमनोकामनापरिपूरितामुपासनाविद्यासाधनां कृते सिद्धिदायिकाः भवन्ति। तात्कालिकायुरारोग्याभिवृद्धिवृष्ट्यादिक्रियाणां सम्पादनं सप्तशतीरुद्राभिषेकमृत्यु`जयादिजपानुष्ठानेन क्रियापूर्तिर्भवति। पितृणां कृते श्राद्धम्, पापानां निवृत्तये प्रायश्चितम्, अस्पष्टपापनिवृत्तयेशान्तिः, पर्यावरणशुद्धयर्थं वृक्षाणां रोपणम्, वापीकूपतडागानां प्रतिष्ठोत्सर्गश्च सम्पद्यते। अभीष्टकामनासिदध्यर्थं देवपूजनम्, व्रतादिक`चाचरणं प्रतिष्ठाकार्याणां साधनार्थं यज्ञमण्डपनिर्माणं सर्वतोभद्रादिमण्डलनिर्माणं चतुरस्रदि कुण्डानां निर्माणं परम्परारूपेणाध्यायते। इहलौकिकपारलौकिपुरुषार्थसिदध्यर्थं जनानां कल्याणार्थं केषु-केषु कार्येषु किं-कि`च दानं देयमिति तत्सर्वमत्रपाठ्यते। किं बहुना सनातनपरम्परायां सर्वाणि कर्माणि अस्याः पौरोहित्यविद्यायाः अध्ययनेनैव साधितानि भवन्ति पौरोहित्यविभागे षाण्मासिकपौरोहित्यप्रशिक्षणम् पौरोहित्यडिप्लोमा च सामान्यजनानां कृते ज्ञानाय अध्याप्यते।

अतः सर्वै सनातनधर्मोपासकैः पौरोहित्यशास्त्रास्याध्ययनमवश्यमेव कर्तव्यम्।

अध्ययनसामग्री / संदर्भ:

faculty
क्रमांक:शीर्षक:अवारोपणम्
1परीक्षणफ़ाइल:अवारोपणम् (80.83 KB) pdf

संकायविवरण:

faculty
क्रमांक: चित्रम् नाम विभाग पद
1 हरीहरत्रिवेदी प्रो. हरीहरत्रिवेदी पौरोहित्यविभागः आचार्यः
2 रामराज उपाध्यायः प्रो. रामराज उपाध्यायः पौरोहित्यविभागः आचार्यः
3 बृन्दावनदाशः प्रो. बृन्दावनदाशः पौरोहित्यविभागः आचार्यः